Ανακαλύπτοντας την Αθήνα μέσα από το νερό
Στο πλαίσιο του πακέτου εργασίας 6 (WP6 – The Athens Water School), το Δίπυλον σχεδιάζει και υλοποιεί τη δράση D 6.2.3 – Workshops & Tours. Υπό τον τίτλο «Ανακάλυψε την Αθήνα μέσα από το νερό». Tο Δίπυλον, σε συνεργασία με το Impact Hub Athens, τους μήνες Μάιο και Ιούνιο, διεξήγαγε τέσσερις εκπαιδευτικές περιηγήσεις στην πόλη, στις περιοχές του Μεταξουργείου, των Εξαρχείων, των Άνω Πατησίων και των Αμπελοκήπων.
Στόχος των περιηγήσεων είναι η ανάδειξη της ιστορίας του νερού στις γειτονιές της Αθήνας. Αξιοποιώντας την αρχαιολογική και ιστορική έρευνα της τοπογραφίας των αθηναϊκών γειτονιών, ιστορικούς χάρτες, χάρτες και άλλα τεκμήρια από την ΕΥΔΑΠ και τον Δήμο Αθηναίων, καθώς και το αρχείο καταγεγραμμένων προφορικών μαρτυριών παλιών κατοίκων της Αθήνας από την Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Αθήνας (ΟΠΙΑ), η δράση επιδιώκει να φέρει σε επαφή τους πολίτες με τη μνήμη του νερού, καλλιεργώντας παράλληλα την περιβαλλοντική τους ευαισθητοποίηση.
- Μεταξουργείο: Η περιήγηση του Μεταξουργείου ακολούθησε τα ίχνη του ιστορικού ρέματος του Κυκλοβόρου. Αφετηρία ήταν η Πλατεία Μεταξουργείου, μια περιοχή που στην αρχαιότητα βρισκόταν εκτός των τειχών της πόλης και διέθετε έντονο αγροτικό χαρακτήρα λόγω της γειτνίασής της με τον Ελαιώνα. Στη συμβολή των οδών Πλαταιών και Ζωγράφου, οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες ενημερώθηκαν για τον αρχαίο δρόμο που οδηγούσε στην Ακαδημία του Πλάτωνα και για τα μικρά λίθινα γεφύρια που εξυπηρετούσαν τη διέλευση πάνω από το ρέμα. Περνώντας από την ιστορική Πλατεία Ελαιοτριβείων, η ομάδα συνέχισε να ακολουθεί τον υπογειοποιημένο Κυκλοβόρο. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις προσπάθειες εξυγίανσης του 19ου και 20ού αιώνα, όταν τα λιμνάζοντα νερά προκαλούσαν τη δημιουργία του έλους «Μινώταυρος». Η περιήγηση συνεχίστηκε προς την πλατεία Αγίου Γεωργίου, έναν τόπο της περιοχής με πυκνές μνήμες και αφηγήσεις από το χθες, και ολοκληρώθηκε στην πλατεία Ράμνες, περνώντας από τα αρχαιολογικά κατάλοιπα των ρωμαϊκών υδραυλικών εγκαταστάσεων στην οδό Λένορμαν.
- Άνω Πατήσια: Με σημείο εκκίνησης τον σταθμό του ΗΣΑΠ Άνω Πατησίων (σταθμός Αλυσίδας), η περιήγηση ανέδειξε τον ιστορικό χαρακτήρα της περιοχής ως αγαπητού εξοχικού προορισμού της αθηναϊκής κοινωνίας κατά τον 19ο αιώνα. Στα χνάρια των εκδρομέων εκείνης της εποχής, οι οποίοι αποβιβάζονταν στην περιοχή της Αλυσίδας, και με τη βοήθεια ιστορικών χαρτών, η ομάδα ακολούθησε τα μονοπάτια που οδηγούσαν στον ποταμό Ποδονίφτη. Στην κοίτη του ποταμού, πραγματοποιήθηκε στάση στο γεφύρι, με παράλληλη παρουσίαση των ιστορικών φωτογραφικών αποτυπώσεών του. Έγινε αναφορά στα ρέματα της περιοχής, όπως ο Ξεροπόταμος της Λαμπρινής, και στην ιστορία των παλαιών γεφυριών. Κατά τη διάρκεια της περιήγησης, συζητήθηκε επίσης ο αρχαίος Αχαρνικός Αγωγός, ένα μεγάλο υδραυλικό έργο του 4ου αι. π.Χ. που μετέφερε νερό από την Πάρνηθα, αποδεικνύοντας τις πρώιμες προσπάθειες υδροδότησης του άστεως.
- Εξάρχεια: Η περιήγηση των Εξαρχείων επικεντρώθηκε στα άγνωστα μικρά ρέματα του Λυκαβηττού. Αφετηρία αποτέλεσε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, σημείο σύγκλισης του ιστορικού ρέματος του Κυκλοβόρου με τα τοπικά ρέματα του Λυκαβηττού. Μέσω της οδού Στουρνάρη, η διαδρομή ακολούθησε την πορεία των τοπικών ρεμάτων που σήμερα βρίσκονται κάτω από τους δρόμους και τα κτίρια. Εξετάστηκαν τα πρώτα έργα διευθέτησης του 19ου αιώνα και οι καταστροφικές συνέπειες των ακραίων βροχοπτώσεων, όπως η διαβόητη νεροποντή του 1896 (Νύχτα του Αγίου Φιλίππου). Η διαδρομή συνεχίστηκε διαμέσου της Πλατείας Εξαρχείων, πλαισιώνοντας τον λόφο του Στρέφη (πρώην λατομείο Πινακωτών), και ανηφόρισε προς τα σημεία εκκίνησης των ρεμάτων, για να καταλήξει στη Νεάπολη, στον ιστορικό ναό του Αγίου Νικολάου Πευκακίων.
- Αμπελόκηποι: Η περιήγηση των Αμπελοκήπων χαρτογράφησε τόσο τους φυσικούς όσο και τους τεχνητούς δρόμους του νερού στην περιοχή. Ξεκίνησε από τον σταθμό του Μετρό Πανόρμου, στο σημείο όπου τα φυσικά ρέματα που κατεβαίνουν από τα Τουρκοβούνια συναντούν το ιστορικό Αδριάνειο Υδραγωγείο της ρωμαϊκής εποχής, το οποίο έφερνε νερό από την Πάρνηθα. Στη συνέχεια, η διαδρομή ακολούθησε την πορεία του Αδριάνειου Υδραγωγείου επί της οδού Λουίζης Ριανκούρ, εντοπίζοντας σημεία ενδιαφέροντος, όπως τα «πηγάδια» εισόδου της σήραγγας του υδραυλικού έργου της αρχαιότητας, καθώς και επεμβάσεις και μετατροπές του υδραγωγείου κατά την οθωμανική και νεότερη εποχή. Στην Πλατεία Αγίου Δημητρίου, έναν τόπο στον οποίο η αρχαία ιστορία του ρωμαϊκού υδραγωγείου συναντά τη νεότερη, έγινε εκτενής αναφορά στην επανένταξη του Αδριάνειου στο υδροδοτικό δίκτυο της πρωτεύουσας τον 19ο και 20ό αιώνα. Η περιήγηση έκλεισε στον βυζαντινό ναό των Αγίων Πάντων, στο σημείο που πιθανολογείται ότι λειτουργούσε το αρχαίο ιερό της Ουράνιας Αφροδίτης, υπογραμμίζοντας τη διαχρονική πρακτική και θρησκευτική αξία του τρεχούμενου νερού. Τέλος, σημειώθηκε πώς το υδάτινο στοιχείο διατηρούσε μια ήπια αλλά ουσιαστική παρουσία στην περιοχή, παραμένοντας ατόφιο μέχρι και αρκετά πρόσφατα.
Ανανεώνουμε το ραντεβού μας από το Φθινόπωρο, για να συνεχίσουμε μαζί την εξερεύνηση των ιστορικών διαδρομών του νερού στις γειτονιές της Αθήνας!